หนังสือผูก

ชื่อสามัญ  หนังสือผูก  หนังสือก้อม

ประวัติความเป็นมา  ปราชญ์อีสารสมัยโบราณได้หาวิธีการบันทึกความรู้สรรพวิชาต่าง   ๆ  ตลอดจนคัดลอกวรรณกรรมชาดก  พระไตรปิฎก  เพื่อเก็บไว้ให้ผู้อื่นได้ศึกษา  ด้วยวิธีการหลายอย่าง  เช่น  การเขียนลงศิลาจารึก  ในกระบอกไม้ไผ่ผ่าซีก  แต่ก็ไม่สะดวกในการเก็บข้อความจำนวนมากและในการพกติดตัวไปในที่ต่าง   ๆ  จึงเกิดการบันทึกลงในใบลาน  เป็นแผ่น  ๆ  เจาะรูร้อยเชือกเรียงลำดับเนื้อหาข้อความมีไม้ประกับ  หัว  - ท้าย  รวมเรียกว่าหนังสือผูก  ซึ่งหมายถึง  ผูกใบลานที่มีขนาดยาว  และเรียกหนังสือก้อม  ซึ่งหมายถึงผูกใบลานขนาดสั้น

วัสดุ  ใบลาน  ไม้  เชือก  เข็ม  น้ำมันยาง  น้ำเกลี้ยง  (น้ำรัก)  ผ้า  สายดีด

วิธีผลิต 

                1.  นำใบลานมาตัดเป็นแผ่น  ๆ  ผึ่งแดดให้แห้งประมาณ  1  อาทิตย์  เรียบเรียงให้เข้ากัน  นำไปใส่กรอบไม้เนื้อแข็ง  ตีขนาบอัดให้แน่น  ใช้กบไสให้เรียบทั้งสองด้าน  จากนั้นจึงใช้เลื่อยตัดขนาดสั้น-  ยาว  ตามต้องการที่จะให้เป็นขนาดหนังสือก้อม  หรือหนังสือผูก  จากนั้นจึงนำออกจากกรอบไม้ประกอบตรวจดูความเรียบร้อยอีกครั้งหนึ่ง

                2.  ทำสายดีด  ซึ่งประกอบด้วยแผ่นไม้ขึงเชือก  4-5  เส้น  นำถ่านไฟมาบดให้ละเอียด  ผสมน้ำ  ย้อมสายดีด  วางลงแผ่นใบลาน  ยกลายดีดขึ้นให้เป็นแนวเส้น  เพื่อเขียนตามแนวบรรทัดลาดดีด

                3.  ทำเหล็กจาร  จากไม้เนื้อแข็ง  เช่นแก่นมะขาม  งาช้าง   กลึงให้เป็นแท่งขนาดพอเหมาะมือจับ  ส่วนปลายของเหล็กจารทำให้แหลมคล้ายดินสอดำ  ฝังด้วยเหล็กเส้นเล็ก  ๆ  ฝนปลายให้แหลมเป็นเข็ม

                4.  ทำหมอนหนังสือโดยใช้ใบลานมาเย็บประกอบกันให้หนาประมาณ  1-2  ซ.ม.  ยาวประมาณ     12  ซม.  เพื่อใช้รองใบลานที่จะจารขีดเขียนใบลาน

                5.  มือขวาจับเหล็กจารนำมาวางที่หัวนิ้วมือซ้าย  จารอักษรหนังสือลงในใบลานตามบรรทัดที่ตีเอาไว้  โดยกดเหล็กจารให้เป็นร่องต่าง  ๆ  ลงในแต่ละแผ่น  เพื่อความสะดวกจะเขียนตัวเลขกำกับแต่ละแผ่นไว้

                6.  เพื่อจะให้ตัวอักษรข้อความอ่านได้ชัดเจน  จะนำน้ำมันยางมาเทใส่ถ้วย  นำเศษผ้ามาเผาไฟเป็นขี้เถ้าผสมกับน้ำมันยางคนเข้ากันให้เหนียวข้น  ทำลูกประคบจากสำลี  จุ่มลูกประคบลงใน  “น้ำลบหนังสือ”  หรือน้ำมันยางผสมขี้เถ้าเช็ดไปตามใบลานให้หมดทุก  ๆ  ลาน  ปล่อยทิ้งไว้ให้แห้งประมาณ  1  วัน

                7.  ทำความสะอาดโดยใช้ทรายละเอียดมารูดไปตามแผ่นใบลานแต่ละใบ  เพื่อให้น้ำมันยางที่ไม่ต้องการหลุดออกเหลือแต่ที่จับตามอักษร

                8.  นำแผ่นใบลานมารวบรวม  จัดเรียงตามลำดับหน้า  นำเข้าในกรอบไม้เนื้อแข็ง  อัดเข้าแน่น  นำน้ำหาง  หรือน้ำชาด  ซึ่งทำจากหินชนิดหนึ่งมีสีแดงที่เรียกว่า  “หินหาง”  มาฝนผสมกับน้ำมันยาง  หรือผลซาตี  (ซึ่งใช้ย้อมไหม)  ทางลงไปตามขอบใบลาน  เพื่อป้องกันปลวก  แมลงสาปมากัดกินใบลาน

                9.  นำฝ้ายมาฟั่นให้เป็นเส้นโตที่เรียกว่า  “สายสนอง”  เจาะรูโดยใช้เหล็กซีเผาไฟเจาะรูใบลานให้ทะลุถึงกัน  นำสายสนองสอดเข้าไป  มัดเป็นผูก  ให้พอพลิกอ่านได้  ตรวจทานอีกครั้งหนึ่งก่อนที่จะนำไปใช้

                10.  เพื่อความสะดวกที่จะพกพาติดตัวหรือแขวนตามบ้านเรือนหรือศาลาวัด  บางคนจะทำไม้ประกบหนังสือโดยหาไม้บาง  ๆ  มาเลื่อยให้มีขนาดเท่าใบลานเจาะรูร้อยประกบหัวท้าย  ไม้ประกบบางอันจะแกะสลักเป็นลวดลายต่าง  ๆ  เพื่อความสวยงาม

                การเก็บหนังสือผูก  นอกจากจะเก็บโดยแขวนไว้แล้วยังนิยมห่อผ้าไว้  จึงปรากฏในคำปริศนาแสดงถึงความเป็นผู้ไฝ่หาวิชา  จากการอ่านหนังสือผูกว่า  “อยากมีความรู้ให้ถลกผ้าซิ่นในวัด”